Η αρχή του νήματος στο αστυνομικό μυθιστόρημα

του Γιάννη Πανούση

Ο λόγος είναι φοβερότερος απ’ το τουφέκι
-γιατί το τουφέκι υπακούει το λόγο

Κωστής Παπακόγκος, Πικροκέρασα

Α. Προ-λογικά

Αναρωτιέμαι για το ποια μπορεί να είναι η αρχική σκέψη του αστυνομικού συγγραφέα όταν αποφασίζει να ξεκινήσει την αφήγηση και ποιό μπορεί να είναι το κίνητρο του αναγνώστη όταν επιλέγει να διαβάσει το βιβλίο ενός αστυνομικού συγγραφέα, του οποίου γνωρίζει τις απόψεις.

Παρά τη [σχετική] αξία του αποφθέγματος «πες μου τι διαβάζεις για να σου πω ποιος είσαι» και της συναφούς απορίας «αν γράφουν όλοι, τότε ποιος θα διαβάζει;», έχει μεγάλο ενδιαφέρον ν’ ανιχνεύσουμε τις προ-θέσεις του συγγραφέα, ως πομπού μηνυμάτων και τις προσδοκίες του αναγνώστη, ως ομοιοπαθούς ή ομόγνωμου αποδέκτη.

Β. Οι «πολιτικοποιημένοι»

Τα πολιτικά, και ιδίως τα κρατικά, εγκλήματα αποτελούν τον προσφιλέστερο καμβά των [ψευτο;] αστυνομικών  ιστοριών.

Ιδίως τα μυστικά της εξουσίας και η διαφθορά/διαπλοκή του πολιτικού συστήματος με το οργανωμένο έγκλημα, συχνά δικαιολογεί την [πάντοτε εξαγνιστική;] λαϊκή βία, καθώς η διά-κριση ενόχων/αθώων είναι ab initio δεδομένη, αφού οι κάθε μορφής αποκλεισμένοι και καταπιεζόμενοι ποτέ δεν φταίνε, ούτε καν όταν εγκληματούν.

Μολονότι, όμως, η εν λόγω εκδοχή είναι κατεξοχήν πολιτική, στην αστυνομική αφήγηση συχνά παίρνει τη μορφή της «συγκίνησης», η οποία άλλοτε συνδέεται με το ιστορικό παρελθόν των ηρώων κι άλλοτε με τα σύγχρονα τραύματα της κοινωνίας.

Αυτή η λογοτεχνική απόδοση είναι πάντοτε καταγγελτική και στοχεύει κυρίως στη δια-μόρφωση κοινωνικών[;] συνειδήσεων, αλλά δεν είμαι βέβαιος ότι ο αναγνώστης αυτό ψάχνει, διαβάζοντας τέτοιου περιεχομένου αστυνομικά.

Γ. Οι «υπερβατικοί»

Άλλοι συγγραφείς προβάλλουν το «κολασμένο υποσυνείδητο» κι απασχολούνται με τις σκέψεις του φονιά όταν σκοτώνει, έχοντας την πεποίθηση ότι το Κακό, μόνο μ’ ένα άγγιγμα, μπορεί να μετατρέψει έναν απλό άνθρωπο σε δολοφόνο-δαίμονα.

Η ηθική της δολοφονίας των κακών [ώστε να εξαλειφθεί οριστικά το Κακό;] καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «μόνον η καλοσύνη» [των καλών;] μπορεί να νικήσει το Κακό.

Αν και πολλές φορές δεν είναι φανερό το «ποιος εκφράζει το Καλό και ποιος το Κακό», ποιος το πρόσωπο και ποιος τη μάσκα, ποιος αδικεί και ποιος αδικείται ουσιαστικά, στη βάση αυτής της παραδοχής, όπου η αντιστροφή της ηθικής των [αντι]ηρώων μεταβάλλει την αρετή σε κακία και το θάνατο σε μορφή εξουσίασης, συνδέονται η πολιτική και η ψυχολογία με την ηθική [όχι όμως με την επιστήμη].

Ο αναγνώστης ψυχοδραμάτων ίσως κάπου ν’ ανακουφίζεται, αλλά σίγουρα δεν αισθάνεται ψυχικά ασφαλής.

Δ. Οι «ορθο-λογιστές»

Ιδιόρρυθμοι ντετέκτιβς με παρά-ξενη τεχνική, ψυχροί επιστήμονες των λογικών συμπερασμάτων, έμπειροι φυσιογνωμιστές αναζητούν με διαφορετική μεθοδολογία το κρυμμένο μυστήριο, ακόμα και στο πιο κοινό έγκλημα, ενώ ανάμεσά τους πρώιμοι «εγκληματολόγοι» κρατούν «ημερολόγιο εγκλημάτων κι εγκληματιών».

Αν και το ερώτημα «ο ντετέκτιβ παίζει κρυφτό με το δολοφόνο ή ο συγγραφέας παρασύρει τον αναγνώστη;» παραμένει ανοικτό, τούτο δεν σημαίνει ότι η ερμηνεία των συμβόλων/συμβολισμών ή το νόημα των μηνυμάτων και γενικότερα η κρυπτολογική πτυχή των αστυνομικών μυθιστορημάτων δεν δημιουργεί «συγγένειες» ή και «ταυτίσεις» ανάμεσα στους συγγραφείς και τους αναγνώστες.

Κρατάω, πάντως, επιφυλάξεις για το αν ο μέσος αναγνώστης προτιμάει την «πραγματικότητα» από το «παραμύθι».

Ε. Επι-μύθιο

Επειδή τα βιβλία δεν είναι σαν την οθόνη του κινητού, όπου το lookism δεν έχει ηθική βάση, η αφήγηση του αστυνομικού συγγραφέα, ο οποίος αισθάνεται την ανάγκη να παρουσιάσει τους θύτες ως θύματα και vice versa, ακολουθώντας τις προσωπικές του απόψεις κι εφόσον οι «χωλοί άγιοι» είναι το ιδανικό πρότυπό του, οφείλει σε κάθε περίπτωση να συνυπολογίζει ότι δημιουργεί συνθήκες επικίνδυνης διάχυσης ενός «μαύρου φωτός».

Οι αποσπασματικές αλήθειες και οι πρώιμες ενδείξεις ενοχής [λόγω ιδεοληψιών ή επιστημονικών εμμονών] δεν πρέπει ν’ ανάγονται σε καθολική πραγματικότητα, καθώς πολλοί δολο-φόνοι είναι μόνο μέσα στο κεφάλι του συγγραφέα κι όχι μέσα στο πεδίο των καθαρτήριων λειτουργιών του αναγνώστη.

* Πρώτη δημοσίευση: Περι-οδικόν, τχ. 29, Οκτώβριος 2026.